Gezondheid – De naam Ancel Keys roept tot op de dag van vandaag stevige reacties op.
Voor de één is hij de man die de basis legde voor moderne voedingsvoorlichting, voor de ander de wetenschapper die eenzijdig het vet tot vijand verklaarde. Wie zijn werk eerlijk leest, ziet vooral iets anders: een onderzoeker die in een naoorlogse wereld probeerde te begrijpen waarom sommige mensen jong stierven aan hartziekten, terwijl anderen oud werden zonder ooit een cardioloog te zien.
Keys begon niet in een laboratorium, maar op straat, aan keukentafels in verschillende landen. Hij keek naar wat mensen aten, hoe ze leefden en wanneer ze ziek werden. Die observaties mondden uit in de beroemde ‘Seven Countries Study’, een grootschalig onderzoek onder ongeveer 12.000 mannen in zeven landen, waaronder Nederland, Italië, Griekenland en Japan. Het doel was simpel en tegelijk ambitieus: verklaren waarom hart- en vaatziekten in sommige landen veel vaker voorkwamen dan in andere.
Verzadigd vet
De uitkomsten waren destijds schokkend. In landen waar veel verzadigd vet werd gegeten – Finland en de Verenigde Staten voorop, kwamen hartziekten aanzienlijk vaker voor dan in mediterrane landen en Japan. Keys legde een verband tussen voeding, cholesterol en hartgezondheid. Daarmee raakte hij een snaar, niet alleen bij wetenschappers, maar ook bij beleidsmakers. Zijn werk vormde de basis voor voedingsrichtlijnen die decennialang richtinggevend zouden zijn.
Minstens zo invloedrijk was zijn aandacht voor wat later het ‘Mediterrane dieet’ zou gaan heten. In Zuid-Europa zag Keys geen obsessie met calorieën of voedingsschema’s, maar eenvoudige maaltijden: groenten, fruit, olijfolie, vis, peulvruchten en brood. Eten was daar ingebed in het dagelijks leven, verbonden met beweging, rust en sociale samenhang. Gezondheid bleek niet alleen een kwestie van voedingsstoffen, maar ook van leefstijl.
Hypothese
Toch bleef kritiek niet uit. Later werd Keys verweten dat hij landen selecteerde die goed pasten bij zijn hypothese. Ook het feit dat alleen mannen werden onderzocht, is inmiddels moeilijk te verdedigen. En waar hij verzadigt vet als hoofdschuldige aanwees, laat moderner onderzoek een complexer beeld zien, met een grotere rol voor ultra bewerkte voeding, transvetten, stress en sociale factoren.
Maar het zou onterecht zijn om Keys daarop af te rekenen met de kennis van nu. Zijn kracht lag juist in het verbinden van voeding aan volksgezondheid, in een tijd waarin dat nauwelijks gebeurde. Hij stelde vragen die anderen nog niet durfden te stellen en keek verder dan individuele klachten. Zelfs zijn controverses hebben het debat scherper gemaakt.
Dieetregel
De erfenis van Ancel Keys is daarom geen dogma, maar een uitnodiging: kijk naar wat mensen eten, hoe ze leven en in welke samenleving ze ouder worden. Gezondheid laat zich niet vangen in één voedingsstof. Dat inzicht, misschien wel belangrijker dan welke dieetregel ook, blijft overeind.