Medisch – Van vergaderzaal tot familiediner. Omgaan met de drang naar controle en perfectie
U kent ze misschien uit eigen ervaring: mensen die elk gesprek naar zich toetrekken, kritiek zien als aanval en anderen manipuleren om hun zin te krijgen. Charmant voor het publiek, maar dwingend achter gesloten deuren. Narcistisch gedrag komt vaker voor dan u denkt. Op het werk, in families en in de zakenwereld. De gevolgen zijn vaak ingrijpender dan zichtbaar aan de oppervlakte.
Narcisme is geen modewoord of psychologische scheldterm, maar een verzamelnaam voor gedragspatronen waarbij het eigenbelang centraal staat. Kenmerkend zijn een opgeblazen zelfbeeld, behoefte aan bewondering en een tekort aan empathie. Mensen met narcistische trekken zoeken controle: over situaties, over relaties, en soms zelfs over de emoties van anderen.
Ze kunnen perfectionistisch zijn, kritisch naar buitenstaanders, maar blind voor hun eigen gedrag. En hoewel de buitenkant kracht en zekerheid suggereert, gaat er vaak een diep gevoel van kwetsbaarheid en onzekerheid achter schuil.
Destructief
Narcistische personen kunnen zowel charmant als destructief zijn. In families eisen ze de aandacht op, overheersen ze beslissingen en laten ze anderen aan zichzelf twijfelen. Op de werkvloer gebruiken ze collega’s als opstapje, kleineren ze teamleden of nemen de credits voor andermans werk. In zakelijke context zijn ze vaak meedogenloos en strategisch.
“Het sluipt erin,” zegt een therapeut gespecialiseerd in persoonlijkheidsstoornissen. “Je denkt eerst dat je te gevoelig bent, of dat je iets verkeerd hebt gedaan. Maar na verloop van tijd merk je dat het patroon zich blijft herhalen zo dat jij uitgeput achterblijft.”
De eerste stap in omgaan met narcistisch gedrag is het herkennen ervan. Terugkerende kenmerken zijn onder meer:
- Gebrek aan oprechte interesse in anderen;
- Overgevoeligheid voor kritiek;
- Manipulatief of controlerend gedrag;
- Onvermogen om verantwoordelijkheid te nemen.
Daarna is het zaak om grenzen te stellen. Niet met woede of confrontatie, maar met kalmte en helderheid. Zinnen als “Ik ga dit gesprek beëindigen” of “Ik voel me niet gehoord en kies ervoor afstand te nemen” zijn krachtiger dan een lang betoog of emotionele discussie.
Emphatie
Empathie voor de ander is waardevol, maar niet als het ten koste gaat van uzelf. Narcisten veranderen zelden uit eigen beweging. Wie met hen te maken heeft, doet er goed aan het contact te structureren, verwachtingen bij te stellen en eigenwaarde actief te bewaken.
Soms is afstand de enige manier om gezond te blijven. In andere gevallen helpt het om emotioneel los te koppelen en het gedrag te zien zoals het is, zonder er telkens op te reageren.
Narcistisch gedrag is vermoeiend en soms ronduit schadelijk. Maar wie het leert herkennen, kan zich ertegen wapenen zonder bitter of hard te worden. Het vraagt om een heldere geest, stevige grenzen en een milde blik naar de ander én naar uzelf.